„Наградата за литература на Европската Унија: Националниот наспроти меѓународниот книжевен контекст“ беше темата на првата панел дискусија, во рамки на фестивалот на европската литература „BookStar“, со авторите добитници на Наградата за литература на Европската Унија: Даина Ополскаите од Литванија и нашите Петар Андоновски и Владимир Јанковски, чии модератори беа Билјана Црвенковска и Александар Маџаровски. Како што сите се согласија, наградата за литература на Европската Унија е одлична можност особено за оние автори што доаѓаат од помали земји да излезат од границите. Наградата се доделува на талентирани автори од 41 земја од Европа а целта е да се даде акцент на диверзитетот на литератури на европското тло преку преводите што следуваат по нејзиното добивање.

За тоа која е формулата за создавање на дело што ќе ги помине границите, јазични, културолошки и географски, Петар Андоновски рече дека првата работа е да се напуштат историските наративи и да се пишува за универзални теми што, како што посочи, авторите родени во 1970–тите и 1980–тите години веќе го прават.

Според Владимир Јанковски, кој отсекогаш се интересирал за локалното наспроти интернационалното, без оглед колку некоја приказна е географски локализирана ако ја има магијата ќе допре до поширок круг на читатели.

Се сеќавам кога првпат го читав Маркес, кога читав за неговиот Макондо во мојата соба во скопска Железара, ми се чинеше како сето тоа да се случува пред мене, а не во една толку оддалечена и непозната земја. Не ја чувствува таа дистанца. Можно е да се пишува за некој микрокосмос но ако се прави тоа со страст и посветеност ќе ги одушеви читателите од секоја точка на глобусот. Литературата ја има таа убавина да го направи малото – големо и големото – мало – рече Јанковски.

Даина Ополскаите кусо и едноставно одговори дека нема формула за пишување на своите дела, пишува затоа што го сака тоа, не следејќи никакви правила и рецепти за тоа како да се биде поуспешен и попреведуван.

Кога станува збор за преведувањето Јанковски кажа дека преводот е единствениот начин да се напушти клаустрофобијата на малата книжевна средина и писателот да се почувствува како граѓанин на светот. Даина потенцираше дека токму Наградата на ЕУ ѝ ја дала можноста да биде преведувана во повеќе земји, меѓу кои и во Македонија, за што е многу среќна, а за македонскиот превод рече дека го чувствува како многу егозотичен.

Разговорот со авторот Игор Штикс од Хрватска го водеше театрологот Јелена Лужина, која како што кажа има прочитано сè од него освен неговата поезија и како за почеток кажа дека го смета Штикс за речиси „македонски“ писател поради огромниот број на преводи на неговите книги кај нас.

Многу ми е мило што сум им познат на македонските читатели. Тука тиражот на мојот роман „Столот на Елијах“ беше распродаден и тоа без некоја посебна реклама, само со пренесување на гласот од читател на читател, што според мене е најдобриот начин – рече Штикс.

Во разговорот стана збор и за неговата поврзаност со театарот и за претставата „Брашно во вените“, работена по негово дело, во режија на Борис Лијешевиќ, која освои Гран при на БИТЕФ во 2011 година, во продукција на Југословенското драмско позориште.

Всушност режисерот Лијешевиќ ми покажа што сè може театарот. Тој ме тера да пишувам, благодарение на него го открив театарот. Всушност тој и ме врати тука, по години поминати во Париз, Чикаго и на други места, иако заминав со идејата дека никогаш нема да се вратам, како што многумина на Балканот замислуваат. Многу работи се променија токму со таа претстава – рече Штикс.

Во 2017 година тој ја потпишал петицијата за заеднички јазик меѓу Хрватите, Србите, Босанците и Црногорците, која била остро напаѓана и осудувана од националистите, но Штикс смета дека е факт дека ние во овој регион не се чувствуваме како странци каде и да одиме.

Ни јас тука, во Скопје, не се чувствувам како странец. Всушност задача на секој писател е да ја застапува идејата за свет без граници, без бариери – рече Штикс.

Тој понатаму зборуваше и за својот однос кон Европската Унија, посочувајќи дека кај него таа идеја предизвика амбивалентност.

Таквото обединување во една организација, политичка и економска, води во пропаст, јас сум за вистинско европско единство, кое е наднационално. Верен сум на таа идеја – кажа писателот, кој зборуваше и за својот романот „W“, преведен на македонски во издание на „Антолог“, кој почнува со цитат од Жан–Пол Сартр: „Може ли комунист да напише роман? Не сум убеден во тоа: имено, тој нема право да стане соучесник на – своите ликови.“ Во разговорот авторот се осврна и на комплицираниот однос помеѓу уметникот и општествениот и политички ангажман, тргнувајќи од сопственото искуство.

„Историјата како приказна, приказната како историја“ беше насловен разговорот со авторите Кристина Гавран (Хрватска) и Богдан–Александару Станеску (Романија), кој го модерираа Билјана Црвенковска и Александар Маџаровски, а кој иако беше последен настан за вечерта ја раздвижи публиката и создаде ведра атмосфера во салата на кино „Фросина“.

Хрватската писателка се осврна на својот роман „Гитара од палисандер“ во кој низ пет индивидуални приказни се фокусира на пет различни судбини, судбини на жени чие време е одбележано од забрани, ритуали и заблуди.

Многумина ми кажуваат дека ова е роман за жени, ама јас не се согласувам. Ова е роман што навлегува подлабоко во некои теми и приказни. Пишувањето е универзално, но одредени теми треба да се истакнат во општеството, а една од тие теми секако е положбата на жената во општеството – рече Гавран.

Таа зборуваше и за своите студии на драматургија бидејќи, како што рече, тоа е единствениот отсек во Хрватска што ги спојува теоријата и практичното креативно пишување и дека таму научила како да го структуира текстот.

Ја правам структурата многу прецизно, но тоа не ми ја ограничува слободата на пишување. Напротив, стуктурата ме води и ме одржува во кондиција. Многу ми е полесно да се вратам на пишувањето кога знам каде сум застанала особено со сите обврски што ги имам во моментов, мали деца, работа и слилчно. И не се срамам од тоа, напротив, мислам дека во моментов таквиот начин на пишување најмногу ми одговара – рече Гавран и додаде дека тукушто го завршила новиот роман со наслов „Помеѓу“, кој излегува наскоро во Загреб.

Романскиот писател Богдан–Александру Станеску зборуваше за својот роман што „Антолог“ го објави на македонски, „Детството на Каспар Хаузер“, напишан од двојна перспектива на тинејџер и на возрасен човек, роман за созревањето, но и за општиот хаос што владеел во Романија во 1980–тите и 1990–тите години. Неговиот одговор беше особено интересен на прашањето за тоа кој е всушност Каспар Хаузер.

Приказната е долга ама ќе се обидам да ја скратам. Кога бев на книжевна резиденција во Приштина гледавме филмови од Вернер Херцог и еден од тие филмови беше за лик што го носи ова име. Потоа прочитав за човек по име Каспар Хаузер што беше пронајден на улиците на Нирнберг, тврдејќи дека е одгледан во подрум. Но го искористив овој лик всушност како метафора. Всушност сфатив дека јас сум Каспар Хаузер, ама дека тоа може да биде и мојата земја, Романија, која со децении живееше во подрум – рече Богдан.

Тој, како што посочи, сака да си игра со историјата, што никако не значи дека ова не е сериозен роман.

Гостинот од Романија се осврна посебно на својата работа како преведувач на што ќе се посвети во наредниот период, откако го завршил својот нов роман што има над шестотини страници. Зборуваше и за својата работа како уредник во издаваштвото, работа што му причинува задоволство. Почнал да работи како уредник на странска белетристика кога имал 25 години.

Во текот на вчерашниот ден за гостите беше организирана и неформална тура за запознавање со градот Скопје, „Кога писател шета писатели“, предводена од Васко Марковски, во преполното Џебно кино во МКЦ се одржа креативна работилница насловена „Сторителинг: раскажи ја приказната за себе“ со писателката и драмска авторка Кристина Гавран од Хрватска, како и два поткасти на Душко Крстевски со Петар Денчев од Бугарија и со Надја Теранова од Италија.

Денес на програмата

12 ч. – Градска библиотека „Браќа Миладиновци“ – Скопје – книжевно читање „Храбри нови зборови“ со сите странски и домашни учесници. Водител: Ана Голејшка Џикова

16 ч. – КСП Центар – Јадро: „Активистичка литература“. Предавање на Игор Штикс (Хрватска)

17 ч. – Џебно кино, МКЦ: поткаст „Гол ручек“ со Душко Крстевски и Даина Ополскаите (Литванија).

18 ч.– Кино „Фросина“: Кино проекција на филмот „Петтиот брод“ (2017). Режија: Ивета Грофова. На настанот ќе се обрати и Амбасадорот на Република Словачка во Република Македонија.

19:30 – Кино „Фросина“: „Секое несреќно семејство е несреќно на свој начин“. Разговор со авторките Надја Теранова (Италија) и Моника Компаникова (Словачка) Модератори: Билјана Црвенковска и Александар Маџаровски

20:30 ч.– Кино „Фросина“: Претставување на наградата за најдобар превод „Драги“ – постхумно доделување на првото почесно признание на Драги Михајловски.

21 ч. – кино „Фросина“: завршна манифестација „Војната нема женско лице“ – награда „Букстар“ 2022. Разговор со нобеловката Светлана Алексиевич (Белорусија). Модератори: Андреј Јованчевски и Лидија Танушевска.

Фестивалот е поддржан од Министерството за култура, Градот Скопје, книжевната мрежа Традуки, Европската Унија, Такси Глобал а одделни настани и од Исландскиот фонд за култура, Европската награда за литература, Романскиот институт за култура, Културно–информативниот центар на Република Бугарија во Скопје, Амбасадите на Италија, Словачка и на Романија во Република Македонија. Фестивалската програма ќе се одвива во Младинскиот културен центар, а дел од настаните и во Библиотеката „Браќа Миладиновци“ – Скопје и во КСЦ Центар – Јадро. Медиумски покровител на настанот е Македонската радио телевизија. Визуелниот идентитет е коавторство на Деница Стојкоска и Стефан Танков. Фестивалското видео го изработи Ѓорѓе Јовановиќ.

Republika.mk - содржините, графичките и техничките решенија се заштитени со издавачки и авторски права (copyright). Крадењето на авторски текстови е казниво со закон. Дозволено е делумно превземање на авторски содржини (текст и фотографии) со ставање хиперлинк до содржината што се цитира.