Македонски
Историјата не се состои само од датуми, битки, имиња и настани запишани во книги. Нејзината вистинска тежина ја носат луѓето што ја живееле – оние кои во одредени историски мигови биле исправени пред избори од кои зависеле нивните животи, но и животите на идните генерации. Таков човек е Даме Груев, еден од најзначајните ликови во македонското револуционерно движење, чиј живот и дело и денес предизвикуваат интерес, почит и бројни книжевни и историски толкувања.
Во годината кога се одбележуваат 155 години од раѓањето на Даме Груев (1871–2026) и 120 години од неговата смрт (1906–2026), од печат излезе новата книга на проф. д-р Зоран Пејковски, насловена „Надвојводата“. Станува збор за поема посветена на Даме Груев, дело кое го враќа неговиот лик во просторот на современата книжевност и преку поетскиот збор отвора ново читање на едно исклучително бурно историско време.
Книгата е објавена во издание на НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола, институција која со својата долгогодишна дејност претставува значаен столб на културниот и книжевниот живот во Битола. Појавата на „Надвојводата“ токму во оваа година и во ваков јубилеен контекст му дава дополнителна симболика на делото.
Проф. д-р Зоран Пејковски во поемата се навраќа кон еден историски лик кој не може да се набљудува изолирано од времето во кое живеел. Даме Груев бил човек на својата епоха, но неговото име ја надминало епохата. Неговата животна приказна е поврзана со едно време во кое идеите за слобода, национална самосвест, организација и борба биле претворени во лична определба и животна судбина.
Токму таа човечка страна на историјата е еден од можните клучеви за читање на „Надвојводата“. Поетскиот пристап му овозможува на авторот да се оддалечи од сувото набројување на историски факти и да навлезе во еден поинаков простор – просторот на чувството, мислата, симболот и сеќавањето.
Во поемата, историското време не е само далечно минато. Тоа станува живо книжевно присуство. Читателот е повикан да погледне кон луѓето што го носеле товарот на тоа време и да се запраша што значело да се живее со идеал во период кога остварувањето на тој идеал можело да значи губење на сопствениот живот.
„Надвојводата“, според самото свое име, носи во себе силен историски и симболички набој. Насловот веднаш го насочува читателот кон една епоха во која револуционерните дејци, војводите и организаторите на движењето станувале дел од едно пошироко колективно паметење. Но, зад историската титула секогаш стои човекот. Токму затоа поемата може да се чита и како обид да се согледа човекот Даме Груев – неговата решителност, неговите убедувања и неговото место во времето што го определило неговиот животен пат.
Проф. д-р Зоран Пејковски со „Надвојводата“ не се задржува само на споменот за една историска личност. Делото отвора и поширока тема – односот на современиот човек кон сопственото историско наследство.
Колку навистина го познаваме минатото? Колку од луѓето што ги среќаваме како имиња во историските книги успеваме да ги почувствуваме како вистински луѓе? И што останува од нивните идеи кога ќе поминат децении и векови?
Токму книжевноста има можност повторно да ги постави овие прашања.
Поезијата не е учебник по историја, ниту има задача да ги повторува фактите. Нејзината сила е во тоа што може да го претвори историското сеќавање во лично доживување. Да го натера читателот да застане пред еден лик и повторно да се запраша: кој бил тој човек, што го движело и што го натерало да избере пат по кој можеби немало враќање?
Во тој контекст, „Надвојводата“ може да се согледа како поетски мост меѓу две времиња – времето на Даме Груев и современото време во кое книгата се појавува.
Годишнините што се одбележуваат во 2026 година дополнително ја нагласуваат потребата од вакво навраќање. 155 години од раѓањето и 120 години од смртта се доволна временска дистанца за да се согледа историскиот лик од друга перспектива, но не и причина неговото име да стане само музејски експонат. Напротив, ваквите јубилеи се можност повторно да се прочитаат делата, да се преиспитаат спомените и да се пронајдат нови начини за нивно претставување пред современите генерации.
Токму во тоа се наоѓа и значењето на појавата на една поема посветена на Даме Груев.
Книжевното дело е резултат и на соработката со повеќе професионалци. Рецензенти на книгата се Милица Димитријевска-Радевска и Гордана Гравчева-Ивановска, кои со своите стручни согледувања дадоа придонес кон конечната форма и вреднувањето на делото. Компјутерската обработка е на Весна Мундишевска-Велјановска, додека визуелниот изглед на книгата е збогатен со дизајнот на корицата на познатиот ликовен уметник Марјан Ѕингаров.
Секој од овие сегменти претставува дел од патот на книгата – од првата замисла и напишаниот стих, преку уредувањето и стручната проценка, до нејзиното конечно обликување и појавување пред читателите.
За проф. д-р Зоран Пејковски, „Надвојводата“ претставува и уште една значајна точка во неговиот досегашен творечки опус. Особено значаен е фактот што ова е негова петта книга објавена до овој месец.
Пет книги не се само бројка. Зад секоја книга стојат часови пишување, истражување, размислување, преиспитување и повторно враќање кон напишаното. Секоја книга претставува посебен творечки свет, а нивното натрупување со текот на времето создава поширока слика за авторот и неговите интересирања.
Во случајот со „Надвојводата“, тој творечки интерес е насочен кон историската личност, кон минатото и кон начинот на кој историјата може да продолжи да живее преку литературата.
Особено е важно што книгата се појавува во период кога современата книжевност се соочува со потребата повторно да воспостави врска со историските и културните теми. Во време на брзи информации, кратки пораки и сè пократко внимание, една поема посветена на историски лик претставува своевидно спротивставување на заборавот.
„Надвојводата“ бара време за читање. Бара внимание кон стихот, кон сликата, кон историскиот контекст и кон она што не е кажано директно. Таа не го нуди минатото како готов одговор, туку го отвора како прашање.
А токму тоа е една од највредните функции на книжевноста – да не му дозволи на времето целосно да ги избрише човечките траги.
Даме Груев останува запишан во историјата. Но, секоја нова книга, секој нов стих и секое ново читање на неговиот лик претставуваат уште еден начин тој спомен да продолжи да живее.
Со „Надвојводата“, проф. д-р Зоран Пејковски му пристапува на овој историски лик од позицијата на поетот – не за да ја замени историјата, туку за да ѝ даде уште еден глас.
И можеби токму затоа оваа книга доаѓа во вистински момент.
Во годината на големите годишнини, „Надвојводата“ не е само поема за Даме Груев. Таа е поетско навраќање кон едно време, кон едни луѓе и кон едни идеали, но и потсетување дека она што една генерација го оставила зад себе има смисла само ако следните генерации продолжат да го паметат, читаат и преиспитуваат.
На тој начин, новото дело на проф. д-р Зоран Пејковски се вбројува во оние книжевни остварувања кои преку зборот се обидуваат да го сочуваат сеќавањето – не како неподвижна слика од минатото, туку како жива мисла која може да допре до современиот читател.
„Надвојводата“ останува како нов поетски белег за Даме Груев, но и како уште една книга во творечкиот пат на проф. д-р Зоран Пејковски – автор кој со своето петто книжевно дело во оваа година продолжува да го гради својот препознатлив однос кон зборот, историјата и македонската културна меморија.
