Македонски
„Читањето“ на генетскиот код кај ретките болести е како да читате книга напишана на непознат јазик, со илјадници дијалекти, вели проф. д-р Дијана Плашеска-Каранфилска, научен соработник и раководител на Истражувачкиот центар за генетско инженерство и биотехнологија „Георги Д. Ефремов“ при Македонската академија на науките и уметностите (МАНУ).
Научниот придонес на проф. д-р Плашеска – Каранфилска е непроценлив. Таа осум години е дел од Националната кампања „Ги запознавме ретките болести“ и како што велат од Здружението, „Ретко е да си редок“, таа е чуварот на нашиот генетски код и помага да се дешифрираат најсложените генетски записи кои се во коренот на ретките болести.
Проф. д-р Плашеска – Каранфилска е раководителка на Истражувачкиот центар при МАНУ, кој беше една од првите институции во поранешна Југославија што започна со примена на ДНК технологиите во изучувањето и дијагностиката на болестите кај човекот.
Генетиката често се опишува како јазикот на животот. Колку е сложено „читањето“ на генетскиот код кога станува збор за ретките болести?
Д-Р ПЛАШЕСКА-КАРАНФИЛСКА: „Читањето“ на генетскиот код кај ретките болести е исклучително сложен процес. Иако ја имаме „азбуката“ – секвенцата на ДНК – вистинскиот предизвик е да се разбере значењето на секоја поединечна промена. Тоа е како да читате книга напишана на непознат јазик, со илјадници дијалекти.
Човечкиот геном содржи околу 20.000 гени и милиони генетски варијации, а кај ретките болести често станува збор за уникатни или исклучително ретки промени. Дополнително, истата генетска варијанта може да доведе до различна клиничка слика кај различни пациенти. Затоа, интерпретацијата не е само техничко читање на ДНК-секвенцата, туку комплексна анализа во контекст на клиничките симптоми, семејната историја и познатите биолошки механизми.
Во најголем дел од ретките болести, причината лежи токму во генетски промени. Колку генетската дијагностика е клучна за поставување точна дијагноза?
Д-Р ПЛАШЕСКА-КАРАНФИЛСКА: Генетската дијагностика е клучна и во многу случаи незаменлива за претворање на клиничкото сомневање во дефинитивна дијагноза. Кај голем дел од ретките болести, клиничките симптоми се неспецифични и често се преклопуваат со други состојби, што може да доведе до погрешна или задоцнета дијагноза.
Генетското тестирање овозможува прецизно утврдување на причината на болеста, што претставува основа за соодветно следење, правилен третман и соодветно генетско советување на семејството.
Со години работите на проблематиката на ретките болести. Како се менуваше пристапот кон генетската дијагностика во овој период?
Д-Р ПЛАШЕСКА-КАРАНФИЛСКА: Пристапот кон генетската дијагностика значително еволуираше. Во минатото, дијагностиката беше бавен и насочен процес – се анализираше поединечен ген, се чекаа резултати и, доколку тие беа негативни, се продолжуваше со следниот.
Денес, благодарение на напредните технологии, можеме истовремено да анализираме илјадници гени. Ова драматично го зголеми процентот на поставени дијагнози и ја скрати т.н. „дијагностичка одисеја“ на пациентите, која во минатото често траеше со години.
Со какви предизвици најчесто се соочувате при дешифрирање на сложените генетски записи кај пациентите со ретки болести?
Д-Р ПЛАШЕСКА – КАРАНФИЛСКА: Еден од најголемите предизвици е разликувањето на патогените варијанти – оние што се директна причина за болест – од бенигните, односно „невините“ генетски варијации. Секој човек носи илјадници генетски промени, но само мал дел од нив се клинички значајни. Често откриваме генетски варијанти за кои нема доволно податоци во светската литература и кои, и покрај употребата на сите достапни алатки за интерпретација, не можат со сигурност да се класифицираат ниту како патогени ниту како бенигни. Тоа се т.н. варијанти со непозната клиничка значајност кои сеуште ни задаваат многу мака.
Друг проблем е што понекогаш клиничарите ги праќаат пациентите на генетско тестирање без детален опис на клиничката манифестација на болеста. А, добро клинички обработен пациент е предуслов за успешна генетска дијагноза, посебно кога се работи за ултраретки состојби кои можат да бидат предизвикани и од нови гени. Тесната соработка со клиничарите е од суштинско значење за правилно поврзување на генетските наоди со фенотипот на пациентот. Во одредени случаи, потребно е здружување на клиничари, генетичари и истражувачи од различни земји за да се дојде до точна дијагноза кај ултраретки или досега неоткриени ретки болести.
Колку е важно навремено генетско тестирање и како тоа може да го промени текот на лекувањето и животот на пациентите?
Д-Р ПЛАШЕСКА – КАРАНФИЛСКА: Навременото генетско тестирање може суштински да го промени животот на пациентот. Раната дијагноза овозможува навремен третман, превенција на компликации и значително подобар квалитет на живот. Во одредени случаи, таа отвора можност и за таргетирана терапија, вклучително и современи генски терапии.
Генетското тестирање кај пациентите со ретки болести е од исклучително значење не само за самите пациенти, туку и за другите членови на семејството.
Дали Македонија располага со соодветни капацитети и експертиза за современа генетска дијагностика на ретките болести?
Д-Р ПЛАШЕСКА – КАРАНФИЛСКА: Во Македонија постојат значајни капацитети и високо стручен кадар. Морам да ја спомнам институцијата во која ја започнав својата кариера, која денес ја раководам и на која сум многу горда – Истражувачкиот центар за генетско инженерство и биотехнологија „Георги Д. Ефремов“ при Македонската академија на науките и уметностите.
Овој Центар беше една од првите институции во поранешна Југославија што започна со примена на ДНК технологиите во изучувањето и дијагностиката на болестите кај човекот. Визијата, научниот капацитет и истрајноста на академик Георги Ефремов, како и на бројните негови ученици и соработници од различни профили – лекари, фармацевти, молекуларни биолози – овозможија континуиран раст на оваа институција, следење на научните и стручни трендови, воведување на најсовремените методи и протоколи и нивна примена за дијагностика на пациенти со различни наследни и ретки болести.
Денес, ИЦГИБ е меѓународно препознатлива институција во областа на молекуларната медицина и генетската дијагностика, каде што се достапни сите современи генетски тестирања. Сепак, неопходни се континуирани инвестиции во технологија, едукација на кадри и меѓународна соработка за да се обезбеди долгорочна одржливост и целосна достапност на новите пристапи во генетските тестирања.
Каква е улогата на мултидисциплинарните тимови во кои генетичарите соработуваат со клинички лекари од различни области?
Д-Р ПЛАШЕСКА – КАРАНФИЛСКА: Мултидисциплинарниот пристап е од клучно значење. Ретките болести многу често зафаќаат повеќе органски системи, па ниту еден специјалист не може самостојно да ја согледа целосната клиничка слика.
Генетичарите се значаен сегмент на овие мултидисциплинарни тимови кои обезбедуваат дијагностичка прецизност, додека клиничарите од различни области го дефинираат фенотипот, текот на болеста и терапевтскиот пристап. Само преку ваква тесна соработка може да се донесат најдобрите одлуки за пациентот.
Колку генетските информации можат да помогнат не само во дијагнозата, туку и во советувањето на семејствата за идни здравствени ризици?
Д-Р ПЛАШЕСКА – КАРАНФИЛСКА: Генетските информации се од огромно значење за генетското советување. Тие овозможуваат прецизна проценка на ризикот за повторување на болеста во семејството, планирање на идни бремености и донесување информирани одлуки за превентивни мерки и следење.
На пример, при идентификација на автозомно-рецесивна болест, родителите добиваат јасна информација за ризикот кај секоја следна бременост и за можностите за пренатална или преимплантациона дијагностика.
Кај семејствата на пациенти со автозомно доминантна болест која се јавува подоцна во животот, предиктивното генетско тестирање овозможува поставување дијагноза пред појава на симптомите кај другите членови на семејството, што овозможува навремено следење и откривање на болеста во фаза кога таа може да биде излекувана или успешно контролирана со современа терапија.
Како ја оценувате кампањата „Ги запознаваме ретките болести“ и како институцијата може да помогне?
Д-Р ПЛАШЕСКА – КАРАНФИЛСКА: Кампањата „Ги запознаваме ретките болести“ е исклучително значајна за подигнување на јавната свест и за намалување на стигмата поврзана со овие состојби.
Како институција, можеме да придонесеме преку едукација, научна и стручна поддршка, активно учество во јавни настани и соработка со пациентските здруженија, со цел ретките болести навремено да се препознаат и соодветно да се дијагностицираат и третираат.
Разговараше: Александра М. Бундалевска
