Македонски
Одлуката поранешниот вицепремиер Артан Груби да биде ставен во куќен притвор, наместо во класичен притвор, отвори многу повеќе дилеми отколку што даде одговори. Не толку поради самата мерка — која во Законот за кривична постапка е предвидена како легитимна алтернатива — туку поради контекстот, тајмингот и перцепцијата што таа ја создава во јавноста.
Обвинителството образложи дека замената на притворот со куќен притвор е предложена поради неколку околности: осомничениот доброволно се пријавил, доказите во најголем дел се обезбедени, одземена му е патната исправа, а постоеле и индиции дека во притвор не може да се гарантира неговата лична безбедност. Формално-правно, ваквото образложение се вклопува во законските критериуми — мерката притвор не е казна, туку средство за обезбедување присуство и непречено водење на постапката.
Но, проблемот не е само во правната форма. Проблемот е во довербата.
Правото и перцепцијата ретко одат заедно
Во правната теорија, куќниот притвор е еднакво сериозна мерка како и класичниот притвор, со ограничување на слободата на движење и постојан надзор. Во јавната перцепција, пак, тој често се доживува како поблага варијанта резервирана за влијателни лица. Токму тука се отвора најголемата пукнатина — не меѓу законот и одлуката, туку меѓу законот и довербата во неговата еднаква примена.
Во случаи кога станува збор за високи функционери, секоја процесна одлука се чита политички, дури и кога таа има правно покритие. Причината е едноставна: јавноста со години гледа различни аршини за „обичниот обвинет“ и за носителите на моќ.
Доброволното пријавување – олеснителна околност, но не и амнестија
Фактот дека осомничениот се пријавил сам по себе е релевантен за определување мерка. Тоа го намалува ризикот од бегство — клучен аргумент за притвор. Но доброволното појавување не ја брише тежината на сомнежите, ниту пак ја намалува обврската институциите да демонстрираат строга процесна еднаквост.
Во пракса, токму тука јавноста го поставува прашањето: дали истиот пристап би важел за некој без политичко и институционално минато?
Безбедносниот аргумент – преседан што бара внимателност
Образложението дека во притвор не може да се гарантира безбедноста на осомничениот е исклучително чувствително. Ако државата не може да обезбеди сигурност во сопствените установи, тоа отвора многу пошироко прашање од конкретниот случај — прашање за функционалноста на системот.
Такви аргументи мора да останат исклучок, а не пракса, бидејќи во спротивно секој посензитивен предмет би можел да добие „алтернативен третман“.
Одговорноста сега е целосно кај правосудството
Со определувањето куќен притвор, извршната власт практично излегува од сцената. Од овој момент натаму, тежината на случајот е исклучиво врз обвинителството и судот. Тие ќе треба да покажат дека постапката ќе се води ефикасно, транспарентно и без одолговлекување — затоа што токму времетраењето и исходот на постапката ќе ја одредат вистинската тежина на оваа мерка.
Ако истрагата биде брза, аргументирана и заврши со јасна обвинителска одлука, куќниот притвор ќе остане процесна епизода. Ако се претвори во долга, нејасна постапка, ќе стане симбол на селективна правда.
Клучното прашање не е каде е Груби, туку како ќе заврши предметот
Јавноста денес дебатира за мерката, но суштината не е во адресата на издржување на притворот. Суштината е дали институциите ќе покажат дека има капацитет да водат постапка против висок функционер со истата строгост како и против секој друг граѓанин.
Затоа ова не е само случај „Државна лотарија“. Ова е уште еден тест за правниот систем — дали функционира како механизам на закон, или како огледало на моќта.
