Македонски
Концертот на Мешовитиот хор при Културно-уметничкото друштво „Стив Наумов“ од Битола, одржан во Македонскиот културно-информативен центар во Софија, претставуваше музички настан чијашто вредност првенствено се согледува во програмската концепција, стилската разновидност и настојувањето хорската интерпретација да се постави во поширок контекст на традицијата и современото музичко творештво. Настапот, реализиран за првпат во просторот на Македонскиот КИЦ во Софија, отвори можност пред публиката да се претстави еден хорски ансамбл чиј репертоар се темели врз повеќеслојно музичко искуство и врз континуирано негување на различни облици на хорскиот израз.
Во програмска смисла, концертот беше конципиран врз принципот на стилска и жанровска разновидност. Застапеноста на духовната хорска музика, обработките на фолклорен материјал и современите хорски композиции создаде репертоарска структура во која традицијата и современоста не се појавија како спротивставени категории, туку како различни, но комплементарни аспекти на хорската практика. Таквата концепција од ансамблот бараше способност за стилска диференцијација, но и за одржување на препознатлив звучен идентитет низ различните програмски целини.
На програмата беа застапени дела од С. Мокрањац, А. Бадев, А. Архангелски, Алабеева, Д. Христов, С. Гајдов, Д. Темков, Д. Савицка, Ј. Ринго и М. Гарсија. Самата структура на авторскиот избор упатува на широка временска, стилска и поетичка рамка. Од духовната и традиционалната хорска литература до современите композиторски јазици, програмата овозможи да се согледаат различните можности на хорскиот медиум и неговата способност да посредува меѓу историски различни естетски концепции.
Особено значајно место во програмата зазеде духовната хорска музика. Нејзината интерпретација претпоставува специфичен однос кон звучноста и музичката фраза. Во ваквиот репертоар, изведувачката убедливост не се гради врз надворешна ефектност, туку врз хомогеноста на ансамбловиот звук, интонациската стабилност, прецизноста на дикцијата, контролата на динамичкиот план и способноста за постепено обликување на музичката фраза.
Хорскиот звук во духовниот репертоар бара посебна компактност. Индивидуалните гласови мора да бидат интегрирани во заедничка звучна маса, но притоа да не се изгуби јасноста на внатрешните гласовни линии. Односот меѓу сопраните, алтите, тенорите и басите не е само прашање на звучен баланс, туку и на структурна читливост. Секоја гласовна група има своја функција во градењето на хармонската вертикала и на мелодиската хоризонтала.
Токму во оваа точка се открива една од суштинските специфичности на хорската интерпретација. Хорот не функционира како едноставен збир на вокални индивидуи, туку како колективен музички инструмент. Неговата уметничка убедливост зависи од степенот до кој индивидуалниот глас може да се интегрира во целината, без да ја наруши нејзината звучна хомогеност. Оттука, ансамбловата дисциплина, меѓусебното слушање и интонациската сигурност се темелни предуслови за убедлива хорска изведба.
Особено комплексен аспект на концертната програма претставуваше присуството на композиции поврзани со македонскиот фолклор и нивното повеќегласно хорско обликување. Фолклорниот материјал, пренесен во хорскиот медиум, добива нова структурна и хармонска димензија. Мелодиската линија повеќе не функционира изолирано, туку станува дел од сложена полифона или хомофона структура во која се активираат различни гласовни односи, ритмички модели и хармонски врски.
Ваквиот процес отвора значајно прашање за односот меѓу фолклорната автентичност и авторската интервенција. Хорската обработка не претставува само техничко пренесување на фолклорната мелодија, туку нејзино творечко реинтерпретирање. Во зависност од степенот на интервенција, оригиналниот материјал може да биде задржан во својата основна мелодиска и ритмичка структура, додека хармонскиот и фактурниот слој добиваат нова музичка логика.
Во успешната хорска реализација на ваквиот репертоар особено значење има јасното артикулирање на ритмичкиот карактер. Фолклорниот идиом не треба да се редуцира на мелодиска препознатливост; неговата суштина е содржана и во метроритмичката организација, акцентуацијата, фразирањето и специфичниот начин на вокално обликување. Затоа хорската интерпретација на фолклорниот материјал бара чувствителност кон неговата внатрешна структура и внимателно усогласување на текстот, ритамот и мелодиската линија.
Присуството на современото хорско творештво во програмата дополнително ја прошири нејзината естетска рамка. Современата хорска литература од изведувачот бара поинаков вид интерпретативна концентрација. Хармонскиот јазик, нестандардните звучни односи, променливите фактурни структури и специфичните динамички барања на современите композиции го поставуваат ансамблот пред сложени задачи кои не можат да се решат само со вокална техника.
Во таквиот репертоар од особено значење е аналитичкиот однос кон партитурата. Изведувачот мора да ги препознае структурните центри на композицијата, динамичките кулминации, односите меѓу гласовните групи и промените во звучната густина. Современата хорска музика бара од ансамблот способност да ја претвори апстрактната композиторска структура во јасен и комуникативен звучен процес.
Од тој аспект, изборот на современи дела во програмата може да се согледа како важен показател за настојувањето хорската практика да не остане ограничена само на репродукција на традиционалниот репертоар. Хорот се поставува и како активен учесник во поширокиот процес на музичка современост, во кој традицијата се преиспитува, се трансформира и добива нови интерпретативни значења.
Посебно внимание заслужува уметничкото раководење на диригентката Лилјана Трајковска-Димевски, бидејќи познато е дека во хорската музика диригентот не е само координатор на ансамбловиот процес, туку негов централен интерпретативен медијатор. Од неговата концепција зависат темпоралната организација, динамичката архитектура, артикулацијата, фразирањето и конечниот звучен баланс.
Работата со мешовит хор подразбира постојано воспоставување рамнотежа меѓу различните регистри и гласовни групи. Сопранскиот регистар, со својата звучна експонираност, лесно може да ја доминира фактурата, додека внатрешните гласови — алтите и тенорите — имаат клучна улога во нејзиното хармонско стабилизирање. Басовската група, пак, ја создава темелната звучна потпора врз која се гради целокупната вертикала. Оттука, диригентската работа подразбира постојано акустичко моделирање на ансамблот.
Во различните стилски слоеви на програмата се наметнува и потребата од различен тип на интерпретација. Духовната музика бара воздржаност, хомогеност и концентриран звучен израз; фолклорните обработки бараат поизразена ритмичка артикулација и карактер; современото творештво, пак, бара поголема звучна флексибилност и прецизност во реализацијата на комплексните фактурни односи.
Способноста на еден хор да се движи низ вакви различни стилски простори претставува значаен показател за неговата интерпретативна зрелост. Притоа, стилската диференцијација не смее да доведе до губење на ансамбловиот идентитет. Напротив, вистинскиот предизвик се состои во тоа различните музички јазици да бидат интерпретирани со соодветна стилска логика, но преку стабилен и препознатлив хорски звук.
Во таа смисла, концертот на Мешовитиот хор при КУД „Стив Наумов“ понуди интересна можност за согледување на односот меѓу репертоарот и интерпретацијата. Програмата не беше еднообразна, туку постави повеќе различни барања пред ансамблот, со што истовремено создаде простор за согледување на неговите различни звучни и интерпретативни потенцијали.
Од поширока музиколошка перспектива, ваквите концерти се значајни затоа што го потврдуваат хорското пеење како активна форма на музичка култура. Хорската традиција не може да се третира исклучиво како наследена практика која треба да биде зачувана. Таа е процес кој постојано се обновува преку нови интерпретации, нови репертоарски избори и нови односи со современата публика.
Токму затоа, концертот во Македонскиот културно-информативен центар во Софија има свое место во поширокиот контекст на современата хорска практика.
Особената вредност на концертната изведба се согледува и во непосредноста на односот меѓу партитурата, изведувачот и публиката. Музичкото дело постои како партитура, но својата конечна естетска форма ја добива дури во процесот на изведбата. Во тој момент се активираат акустичкиот простор, вокалната енергија, ансамбловата кохезија, диригентската концепција и рецепцијата на публиката.
Токму затоа секоја концертна изведба претставува единствен и неповторлив чин. Идентичната партитура може да добие различен звучен и естетски карактер во зависност од ансамблот, диригентот, акустичкиот простор и интерпретативниот концепт. Во тоа се состои и виталноста на концертната практика.
Концертот на Мешовитиот хор при КУД „Стив Наумов“ може да се согледа како пример на хорска практика во која традиционалните и современите елементи се поставени во продуктивен однос. Духовната музика ја носи меморијата на еден долг историски и естетски континуитет, фолклорниот материјал ја актуализира врската со музичката традиција, а современите композиции ја отвораат перспективата кон нови звучни и изразни модели.
Токму оваа тројност — традиција, трансформација и современост — ја определува пошироката вредност на програмската концепција. Таа покажува дека хорскиот ансамбл може истовремено да биде чувар на репертоарната меморија и активен субјект во современиот музички живот.
Од аспект на интерпретацијата, особено значајна останува ансамбловата кохезија. Хорската музика не дозволува индивидуалната вокална експресија да биде целосно одвоена од колективниот звучен контекст. Секој глас мора да ја препознае сопствената функција во целината, а секоја гласовна група мора да функционира како дел од поширока полифона и хармонска структура.
Токму во оваа колективна димензија се наоѓа една од најголемите уметнички вредности на хорското музицирање. Тоа е уметност на слушање, на взаемност и на дисциплина, но истовремено и уметност на заедничко создавање. Хорот не го поништува индивидуалниот глас; тој му дава поширок контекст и ново значење.
Одбраната програмска концепција на Мешовитиот хор на КУД „Стив Наумов“, заедно со уметничкото раководење на Лилјана Трајковска-Димевски, овозможи оваа суштинска природа на хорската уметност да биде согледана низ повеќе различни стилски призми. Концертот покажа дека репертоарската разновидност може да биде продуктивна само тогаш кога е проследена со соодветна интерпретативна свест и со способност на ансамблот да ја препознае стилската логика на секое дело.
Во крајна линија, вредноста на оваа концертна вечер не се исцрпува во бројот на изведените композиции, ниту во нивната жанровска разновидност, туку нејзиното суштинско значење се наоѓа во начинот на кој различните музички искуства беа ставени во меѓусебен однос и претворени во една концертна целина.
Мешовитиот хор при КУД „Стив Наумов“ со својот настап во Македонскиот културно-информативен центар во Софија ја потврди релевантноста на хорското музицирање како жива уметничка практика. Преку духовниот репертоар, фолклорните обработки и современите хорски композиции беше претставена една поширока слика за можностите на хорскиот медиум и за неговата способност да ги обединува различните историски и естетски слоеви на музичкото творештво.
Во таа смисла, концертот може да се разбере како потврда на континуитетот, но и на виталноста на хорската традиција: традиција која не се повторува механички, туку постојано се обновува преку интерпретацијата, преку новите програмски избори и преку непосредниот однос со современата публика.
Хорскиот звук, конечно, не е само акустички феномен, туку тој е резултат на сложен процес во кој се среќаваат композиторската мисла, интерпретативната концепција, колективната дисциплина и индивидуалната одговорност на секој изведувач. Кога овие елементи се обединети во единствен музички процес, концертот престанува да биде само репродукција на партитурата и станува автентичен уметнички настан.
Во токму таквата перспектива треба да се согледа и настапот на Мешовитиот хор на КУД „Стив Наумов“ во Македонскиот КИЦ во Софија – како концертна реализација во која хорската традиција, интерпретативната работа и современиот културен контекст се сретнаа во еден заокружен музички чин.
Проф. д-р Зоран Пејковски
