Македонски
Афазијата е сериозна здравствена состојба што има далекусежни последици врз комуникацијата, менталното здравје, економијата и општествената интеграција. Најчесто се јавува кај постари лица по мозочен удар, но може да се појави и кај помлади и кај деца. Раната терапија и поддршка се клучни за подобро закрепнување, вели во интервју за „Република“ м-р Нермин Теловска, директорка на ЈЗУ Центар за рехабилитација на патологија на вербална комуникација Скопје.
Јуни е месец во кој се говори за афазијата и во кој се подигна свесноста за ова нарушување.
Секој човек вреди. Афазијата ниту ја намалува неговата вредност, ниту го дефинира човекот — таа е предизвик со кој човекот живее. Со свесност, трпение и професионална поддршка, луѓето со афазија можат да продолжат да водат значаен и исполнет живот, смета м-р Теловска.
Што е афазија и како се манифестира?
ТЕЛОВСКА: Јазикот претставува фундаментален културен и когнитивен систем кој овозможува артикулација на мислата и емоцијата, размена на знаења и изградба на социјални односи, при што неговата улога не се ограничува само на комуникација, туку се проширува кон конституирање на колективниот идентитет и обезбедување на индивидуална автономија. Кога тој е нарушен, секојдневниот живот станува предизвик. Афазијата е јазично нарушување кое влијае на способноста на човекот да зборува, разбира, чита или пишува. Најчесто се јавува по мозочен удар или повреда на мозокот, но може да биде резултат и на други невролошки состојби. Во текот на јуни – месец на свесност за афазија, целта е да се подигне јавната свест за оваа состојба, да се намали стигмата и да се охрабри општеството да обезбеди поддршка за оние кои живеат со афазија.
Какво е нејзиното влијание врз секојдневниот живот?
ТЕЛОВСКА: Афазијата претставува невролошко нарушување на јазикот кое најчесто настанува како последица на мозочен удар, траума или други заболувања што го зафаќаат мозокот. Таа не влијае само врз способноста за говор и разбирање, туку има далекусежни последици врз целокупното секојдневие на засегнатите лица. Во семејните односи проблемите со комуникација често доведуваат до недоразбирања, намалена емпатија и чувство на изолација кај лицето со афазија. Ова може да создаде напнатост во семејната динамика и да го отежне одржувањето на блиските емоционални врски. Во работната средина станува збор за ограничената способност за изразување и разбирање го намалува професионалниот учинок и може да доведе до губење на работното место или до потреба од промена на професионалната улога. Работната интеграција станува предизвик, а лицето често зависи од поддршка и адаптација на работните задачи.
Афазијата го ограничува учеството во секојдневни активности како купување, користење јавни услуги или социјално вмрежување. Намалената способност за комуникација ја намалува автономијата и ја зголемува зависноста од семејството или од професионални негуватели.
Афазијата треба да се разбере не само како медицински проблем, туку и како социјален и психолошки феномен. Мора да се нагласи и важноста на мултидисциплинарниот пристап – кој ги вклучува невролозите, логопедите, психолозите и социјалните работници – за да се обезбеди целосна рехабилитација и подобрување на квалитетот на животот на лицата кои имаат афазија.
Кои други факти се поврзани со афазијата?
ТЕЛОВСКА: Афазијата не е поврзана со интелигенција. Афазијата влијае на јазикот, а не на способноста за размислување. Луѓето со афазија ги задржуваат своите мисли, идеи и личност. Се манифестира различно: некои лица имаат потешкотии да најдат зборови, други имаат проблеми со разбирање на говор, читање или пишување. Околу една третина од преживеаните од мозочен удар развиваат афазија, значи е честа појава. Влијае на секојдневието: проблемите со комуникација можат да влијаат врз семејните односи, работата и независноста. Свесноста е клучна – Кога општеството ја разбира афазијата, се намалува стигмата и се создава средина која е поприфатлива и поддржувачка.
Каква е улогата на логопедите во проценката, дијагностика и третман на афазијата?
ТЕЛОВСКА: Логопедите се професионалци кои играат суштинска улога во процесот на закрепнување и адаптација. Тие ја прават проценката, го утврдуваат типот и тежината на афазијата. Создаваат индивидуализирани планови за подобрување на говорот, разбирањето, читањето и пишувањето. Им помагаат на семејствата и на лицата со афазија да развијат стратегии за поефикасна комуникација. Ја зголемуваат свесноста и ја едуцираат заедницата за афазија. Им помагаат на луѓето да ја вратат самодовербата и независноста во комуникацијата.
Колкав е бројот на лицата кои живеат со ова нарушување на јазикот?
ТЕЛОВСКА: Глобално: Околу 6,7 милиони случаи, со 1,1 милион нови случаи годишно. По мозочен удар: 38% од пациентите добиваат афазија веднаш по удар; 25% ја имаат и по три месеци. 60% Од случаите се кај лица над 65 години (поврзано со ризик од мозочен удар). Мажите сочинуваат околу 60% од случаите кај возрасни. Почеста е кај машки деца (сооднос 2:1). 30–40% од случаите се класифицирани како лесни. 25–35% се умерени, 20–30% се тешки, со минимален или без вербален израз.
Какво влијание има врз животот афазијата?
ТЕЛОВСКА: 70% имаат проблеми со секојдневна комуникација (разговори, телефонски повици), 80% имаат потешкотии со вербална флуентност (брзо создавање зборови), 50% пријавуваат намален квалитет на живот поради комуникациски ограничувања, 40% имаат коморбидна депресија, а 30% анксиозност. Афазијата е значајна од економски и социјален аспект. Поради огромен годишен трошок по пациент со афазија по мозочен удар, поради медицински сметки, изгубена работа, грижа, дополнителна рехабилитација, логопедски третмани, психолошка поддршка и индиректни трошоци поврзани со намалена продуктивност и зависност од семејството.
Како се доаѓа на логопедски преглед?
ТЕЛОВСКА: Најголемиот центар за рехабилитација на лицата со Афазија е ЈЗУ Центарот за рехабилитација на патологија на вербална комуникација – Скопје. Таму се доаѓа на логопедски преглед преку закажан термин од страна на матичниот лекар. Центарот располага со врвни стручњаци – логопеди и тим од професионалци кои со современи методи и индивидуален пристап овозможуваат напредок во комуникацијата и подобрување на квалитетот на животот на пациентите.
Разговараше: Александра М. Бундалевска
фото: Приватна архива
