Македонски
Иван Иванов: Добар ден, професоре. Добредојдовте! Како сте? Одлично. Многу ни е драго што повторно сте со нас. Ви благодариме што одвоивте време да ни се придружите и да ги споделите вашите размислувања со учесниците.
Во моментов сме сами во просторијата, но наскоро ќе ги пуштиме и останатите учесници. Претседателот Иванов е тука за да ве поздрави, а потоа ќе продолжиме со разговорот.
Професоре, бидејќи имаме ограничено време, дозволете ми накратко да ве претставам, иако за вас навистина не е потребно посебно претставување. Особено ми беше интересно вашето пишување за таканаречениот „интеррегнум“ низ кој минуваме. Ќе се повикам токму на таа ваша анализа, бидејќи темата на годинашната програма е новиот светски поредок. Потоа ќе ви го отстапам зборот.
Џефри Сакс: Одлично. Би сакал да зборувам околу десет минути, а потоа да оставиме време за дискусија.
Иван Иванов: Совршено, како минатиот пат. Се надеваме дека следната година ќе имаме можност да ве угостиме во Македонија, за да ја продолжиме нашата дискусија за Аристотел.
Само да ве информираме дека учесниците се студентите од годинашната генерација, заедно со дел од нашите алумни и предавачи.
Добро утро на сите! За нас е голема чест повторно да ве поздравиме во нашето училиште. Како што вели познатата изрека, на некои луѓе не им е потребно претставување. Професорот Џефри Сакс по вторпат е наш гостин.
Професоре, ви благодариме што повторно ни се придруживте. Се надеваме дека следната година ќе имаме можност да ве пречекаме и лично во Македонија, за да ја продолжиме нашата прекрасна дискусија за Аристотел и неговата филозофија.
Вие ја предводите Мрежата за решенија за одржлив развој (SDSN), а ние, како меѓународен центар на Алијансата на цивилизациите, сме особено горди што сме дел од оваа мрежа и придонесуваме кон патот на одржливиот развој.
Знам дека денес имаме ограничено време, па дозволете ми да кажам нешто во име на сите нас. Ви честитаме за вашата посветеност, храброста да зборувате отворено и да ги посочувате сите аномалии на нашето време, но, пред сè, за вашата подготвеност да понудите конкретни решенија.
Имам многу прашања, но поради ограниченото време ќе се осврнам само на едно од вашите дела, кое е особено поврзано со годинашната тема на нашето училиште: „Нов свет, ново лидерство, нов прагматизам“.
Говорејќи за историските циклуси, осцилации и промени, природно се наметнува вашето дело од минатата година, во кое пишувате за „интеррегнумот“ низ кој минуваме. Се повикувате на познатата мисла на Антонио Грамши дека стариот свет умира, а новиот сè уште не може да се роди.
Во вашата анализа тврдите дека мултиполарниот свет навистина ќе се роди дури кога географската тежина на Азија, Африка и Латинска Америка ќе се изедначи со нивната растечка економска моќ. Тоа е новиот свет за кој зборуваме.
Но, тука се наметнува прашање кое е суштинско за нашата програма: како да му дадеме облик на тој мултиполарен свет во рамките на постојните мултилатерални институции, наместо надвор од нив или спротивставувајќи им се? Какво ново лидерство е потребно за тоа? И, во таа смисла, како би изгледал новиот прагматизам? Прагматизам што подразбира реформирање на системот однатре, наместо негово напуштање.
Професоре, не постои подобра личност од вас која би можела да ни помогне да размислуваме во оваа насока. Повелете, зборот е ваш.
Џефри Сакс: Ви благодарам многу за топлиот прием. Честитки до претседателот Иванов, до вас за оваа прекрасна програма и, секако, до сите млади лидери.
Ова е особено важно за вас. Не сакам да кажам дека јас сум важен за вас. Важно е она што ве очекува во иднина. Разбирањето на тоа како може да изгледа вистински мирен, мултиполарен и мултилатерален свет е од суштинско значење.
За мене, мултиполарноста подразбира постоење на повеќе центри на моќ во светот, односно повеќе големи сили. Мултилатерализмот, пак, значи дека се однесуваме во согласност со договорени и правични правила, пред сè со Повелбата на Обединетите нации, која и денес останува од суштинско значење за меѓународната соработка.
Навистина, поимот „интеррегнум“ потекнува од познатиот цитат на италијанскиот филозоф Антонио Грамши, кој бил затворен од режимот на Мусолини и своите белешки ги пишувал во затворската ќелија. Една од неговите најпознати мисли гласи: „Стариот свет умира, а новиот сè уште не може да се роди. Ова е времето на чудовиштата.“
Со други зборови, се наоѓаме во период на транзиција во кој сè уште немаме воспоставен меѓународен систем. Немаме заеднички прифатени правила на игра. Не сме далеку од она што ни е потребно, но проблемот е што не се придржуваме до правилата.
Накратко, во XIX век светот беше доминиран од европските империјални сили. Европските империи продолжија да доминираат со остатокот од светот и во првата половина на XX век. Но, Европа самата се распарчи во две огромни војни – Првата и Втората светска војна. Секако, и вашиот регион беше длабоко погоден од тие конфликти. Тие беа разорни и трагични. Една од последиците беше крајот на европските империи.
Она што следуваше беше особено интересно. Од една страна, империјалната ера заврши и Европа ги загуби своите колонии. Во некои случаи тие ги напушти мирно, а во други дури по ослободителни војни. Но, Европа беше исцрпена. Морално истрошена и финансиски банкротирана. Повеќе не можеше да продолжи по стариот пат. Нејзиниот углед како доминантна светска сила беше сериозно нарушен по двете катастрофални светски војни.
Така, земјите во Азија и Африка ја добија својата независност. Но, истовремено, на светската сцена се издигнаа Соединетите Американски Држави и Советскиот Сојуз. Тие станаа двете нови суперсили, односно новите империи.
Сепак, нивното дејствување не беше идентично со класичниот империјализам во Азија и Африка. Тие не настојуваа да ги контролираат териториите преку нивно директно поседување, туку преку влијание врз тоа кој ќе владее во тие земји.
Во 1991 година Советскиот Сојуз се распадна на 15 нови независни држави, слично како што се распадна и Југославија. Делумно под надворешен притисок, а делумно поради внатрешните противречности. Како резултат на тоа, на крајот од 1991 година, Соединетите Американски Држави се најдоа во позиција на единствена преостаната суперсила.
Несомнено, Америка е империја, бидејќи нејзината моќ надвор од сопствените граници не се заснова на поседување територии, туку на контролирање или барем обид за одредување на тоа кој ќе управува со други држави.
Но, она што се случи по 1991 година е многу важно. Во суштина, економски, воено и технолошки, светот постепено стана мултиполарен. Особено со подемот на Кина, повторното зацврстување на Русија како голема сила и растот на Индија, која денес е нуклеарна сила, располага со вселенска програма и има значајна економија, иако нерамномерно развиена.
Денес имаме неколку големи светски сили. Мислам дека никој реално повеќе не ги смета Соединетите Американски Држави за единствена светска суперсила. Всушност, можеме да видиме дека САД, и покрај својата прилично сурова војна против Иран, не успеваат да го поразат Иран, кој е регионална, односно средна сила.
Во таа смисла, светот денес е суштински различен дури и од светот пред 35 години, кога Советскиот Сојуз се распадна. Тогаш Соединетите Американски Држави се прогласија за единствена светска суперсила и хегемон на светот. Но, реалноста денес е поинаква.
Една од најголемите опасности на современиот свет е јазот меѓу претставата што Америка сè уште ја има за сопствената моќ и реалната состојба. Америка и понатаму се гледа себеси како доминантна светска сила, но тоа веќе не е така. Не може да ги постигне своите цели со истите сурови методи што ги користеше во минатото.
На пример, обидот за промена на власта во Иран е типична американска операција. САД успешно го направија тоа во 1953 година. Кога велам успешно, не мислам дека тоа било успешно за Иран, туку за американската цел – соборување на иранската влада. Но, во 2026 година тоа веќе не можат да го направат.
Значи, живееме во сосема поинаков свет. Но, како што рече Грамши, новиот свет сè уште не е роден, бидејќи сè уште немаме воспоставен геополитички поредок што ќе ја одразува мултиполарната реалност…
…САД преземаа бројни акции за соборување влади, но не успеаја да ги реализираат своите цели, бидејќи едноставно ја немаат моќта за која претпоставуваат дека ја поседуваат.
Една од причините поради кои денес имаме војна во Украина, според моето мислење, е обидот на Соединетите Американски Држави да го прошират својот воен сојуз, НАТО, кон Украина и регионот на Јужен Кавказ, вклучително и Грузија. Идејата беше јасна: да се ослаби Русија преку нејзино опкружување со земји членки на НАТО – Украина, Романија, Бугарија, Турција и Грузија.
Тоа не успеа, бидејќи Русија порача дека нема да прифати такво нешто, ниту во Украина ниту во Грузија. И денес сме на бојното поле токму поради ова прашање.
Јас сакам војната да заврши така што Соединетите Американски Држави конечно јавно ќе го кажат она што приватно го признаваат: дека НАТО нема да се проширува во Украина и Грузија. Овие земји треба да бидат неутрални, а не вазалски држави на Соединетите Американски Држави.
Ова е моето основно разбирање за моменталната состојба. Кина стана голема сила. Русија е голема сила. Индија е голема сила. Соединетите Американски Држави се голема сила. Ниту една од нив не може да ги порази останатите. Директна војна меѓу која било од овие сили веројатно би довела до нуклеарно уништување.
Нема никакво оправдување за војна меѓу САД и Кина, меѓу САД и Русија или меѓу кои било други големи сили. Сите овие држави располагаат со нуклеарно оружје. Тие треба да соработуваат и да ги почитуваат меѓусебните безбедносни интереси, пред сè избегнувајќи распоредување воени и безбедносни структури непосредно до границите на друга голема сила.
Јас сум против членството на Украина во НАТО, против американското вооружување на Тајван и против евентуалниот обид на Кина да воспостави воени бази на Карибите или во Мексико. Секако, Кина не го прави тоа и нема такви намери. Но, доколку би се обидела, тоа би било катастрофално и би можело да доведе до војна, слично како во Украина.
Сега, за крај, мора да кажам дека во светот имаме многу реални проблеми, покрај оние што самите ги создаваме. Војната во Иран ја сметам за целосно непотребна. Нема никаква причина за неа. Војната во Украина е исто така целосно непотребна. Војната во Газа е апсолутно сурова и е резултат на еден вид очајнички екстремизам во Израел, кој длабоко го осудувам.
На Палестинците мора да им се овозможат нивните политички права. Тоа е најосновното прашање. Овие конфликти воопшто не мораа да се случат. Нема некаква длабока причина што ги прави неизбежни.
Но, истовремено, имаме навистина сериозни проблеми со кои мора да се справиме. Тука се глобалните еколошки предизвици, климатските промени предизвикани од човечкото дејствување, уништувањето на екосистемите ширум светот и загадувањето на океаните. Ова се исклучително сериозни проблеми кои бараат долгорочна глобална соработка.
Војните не само што ги влошуваат овие проблеми, туку и нè одвлекуваат од нивното решавање. Тие ги одземаат политичкиот капитал, вниманието и финансиските средства што треба да бидат насочени кон вистинските предизвици.
Покрај тоа, се соочуваме и со опасни технологии. Тука се нуклеарната енергија и нуклеарното оружје. Имаме и вештачка интелигенција, која е исклучително моќна и може да донесе огромни придобивки, но може да биде злоупотребена – автономно или од злонамерни актери – и да предизвика огромна штета во светот.
Постои и напредната биотехнологија, со чија помош би можеле да се создадат нови патогени организми што би можеле да го загрозат човештвото. За сите овие прашања е потребно заедничко управување и регулирање од страна на сите држави во рамките на Обединетите нации. И повторно, војните нè оддалечуваат од оваа исклучително важна агенда.
Значи, имаме јасна агенда. Имаме Обединети нации. Имаме Повелба на ОН. Секако, таа треба да се осовремени и реформира, бидејќи е создадена во 1945 година, во согласност со тогашната распределба на светската моќ. Денес е потребна пореална и посоодветна институционална структура.
Потребна ни е реформа на институциите на ОН, но веќе имаме добра основа. Најголемиот проблем со Обединетите нации денес се Соединетите Американски Држави, а не самата организација. Проблемот е во тоа што САД ја отфрлаат авторитетноста на Обединетите нации. Ги напуштаат меѓународните договори, го отфрлаат климатскиот договор и се повлекуваат од договорите за контрола на нуклеарното вооружување.
Ова е повеќе американски проблем отколку проблем на ОН. Но, тој се манифестира како проблем на Обединетите нации, бидејќи токму таму треба да се одвива мултилатералната соработка.
Значи, живееме во сложен свет. Наскоро ќе добиеме нов генерален секретар на Обединетите нации. Тоа мора да биде личност со интегритет, која ќе има храброст да се спротивстави на американскиот притисок и заплашување. САД се обидуваат да наметнат кандидати кои ќе ги спроведуваат нивните интереси. Тоа би било трагедија за Обединетите нации.
Нам ни треба генерален секретар кој ќе може да каже: „Јас го претставувам целиот свет, а не една конкретна држава“. Токму за тоа се водат разговорите во моментов.
Ќе застанам тука, бидејќи навистина сакам да оставиме најмалку 10 до 15 минути за дискусија со сите вас.
Прашања и одговори
1. Европа има економска моќ, но каде е нејзиниот политички глас?
Иван Иванов: Ви благодарам, професоре. Вашето излагање беше навистина инспиративно и поттикна многу размислувања. Имаме голем број прашања од учесниците. Ќе започнам со прашањето на Александар: „Европа ги има парите, пазарот и историското наследство, но каде е нејзиниот глас? Зошто Европската Унија практично ја препушти својата надворешна политика на други и дали веќе е предоцна да си ја врати?“
Џефри Сакс: Не, не е предоцна. Европа сè уште постои и има значителна моќ. Европската Унија, со своите 27 членки, брои околу 450 милиони жители, располага со огромна економија и има високоразвиено општество. Пред Европа стои и незавршената задача за целосно интегрирање на Западен Балкан, односно балканскиот регион, во европското семејство.
Но, суштинскиот проблем е што Европа го следеше американскиот пример како послушен ученик. Кога САД порачаа дека ќе бидат светски хегемон, а Европа ќе биде нивен вазал, додека Русија ќе биде потисната, Европа се согласи со таа политика. Тоа беше огромна грешка.
Она што Русија го посакуваше и го нудеше преку Борис Елцин, преку Владимир Путин во првите години од неговото претседателствување, како и преку Михаил Горбачов, последниот претседател на Советскиот Сојуз, беше мир и соработка. Но, Соединетите Американски Држави одговорија дека не сакаат мир, туку победа. Сакаа Русија да им биде подредена.
Тоа беше навистина катастрофална грешка која доведе до ситуацијата во која се наоѓаме денес. А Европа едноставно ја следеше таа политика. Тоа е најтажниот дел од приказната. Европа го загуби својот глас.
Некогаш Европа имаше независна надворешна политика. Во 1970-тите години ја разви политиката на Истокот, позната како „Ostpolitik“, преку Вили Брант, а подоцна и Хелмут Шмит и Хелмут Кол. Ги познавав многу од овие луѓе. Тоа беа вистински лидери.
Но, потоа Европа попушти пред американските барања и практично порача: „Добро, вие бидете хегемон. Вие обезбедувајте ја нашата безбедност, а ние ќе го следиме она што ќе го кажете“. Така Европа ја загуби својата дипломатија.
Денес европската дипломатија речиси и да не постои. Таа виси на конец. Пред два дена двајца европски лидери се обидоа барем малку да ја обноват европската надворешна политика. Станува збор за норвешкиот премиер Јонас Гар Стере и неговиот фински колега, претседателот Александер Стуб, кои телефонски разговараа со претседателот Владимир Путин за повторно отворање на каналите за комуникација.
Тоа беше многу добар потег и ги поздравувам за тоа. Но, потоа беа критикувани од другите европски лидери. Како смееле воопшто да разговараат по телефон со Путин? Тоа покажува колку е слаба Европа во моментов, барем во политичка и дипломатска смисла.
За жал, денес речиси и да нема германско лидерство. Последните двајца германски канцелари, Олаф Шолц и Фридрих Мерц, покажаа многу лошо разбирање на својата улога. Нивната задача е да создаваат мир, а не повторно да ја милитаризираат Германија или да најавуваат дека наскоро ќе има војна. Нивната задача е да влезат во дипломатски дијалог со Русија. Досега и двајцата потфрлија во тоа.
Но, јас и понатаму се надевам и секојдневно повикувам на промена. Неодамна дадов интервју за германските медиуми во кое го повикав канцеларот Мерц да ја разбере историската одговорност на Германија, нејзиното место во Европа и потребата да се врати кон дипломатијата.
Сè уште се надевам дека тоа може да се случи. Никогаш не е предоцна, но мора да се дејствува пред да настапи катастрофата.
2. Протестите во Европа – локални или глобални причини?
Иван Иванов: Да се надеваме дека тоа ќе се случи. Професоре, во истиот контекст имаме уште едно прашање од Никола: „Дали протестите во Франција, Италија и другите европски земји се предизвикани од локални или од глобални фактори?“
Џефри Сакс: Тие се резултат на регионални, но до одреден степен и на глобални фактори. Регионалните фактори се поврзани со економската стагнација на Европа и чувството кај младите луѓе дека немаат јасна иднина. Овие протести во голема мера се последица на европската економска криза.
Но, истовремено, тие имаат сличности со протестите што се случуваат во Индија, каде што студентите во моментов протестираат поради нискиот квалитет на образовниот систем. Може да се забележи голема сличност меѓу барањата на француските и индиските студенти. Тие практично порачуваат: „Обрнете внимание на нас. Ние сме младите. Ние сме иднината. Ни треба квалитетно образование за да имаме свое место во општеството“.
Но, оние што располагаат со буџетите и ги одредуваат приоритетите не обрнуваат доволно внимание на овие барања.
Во одредена смисла, ова е глобален феномен. Истото би го слушнале и во Соединетите Американски Држави. Младите луѓе, како вас, се прашуваат: „Што ќе се случи со нашата иднина? Што ќе се случи со животната средина? Какви работни места ќе имаме? Каква ќе биде улогата на вештачката интелигенција? Каде ќе работиме и какви вештини ќе ни бидат потребни?“
Постои општо чувство дека луѓето кои денес управуваат со светот, често во своите осумдесетти години, како што е Трамп, целосно ги занемаруваат вистинските проблеми и грижи на младите генерации.
Но, постои и дополнителен фактор специфичен за Европа. Откако Европа се отсече од Русија, нејзината економија почна да опаѓа. Санкциите не ѝ нанесоа особено голема штета на Русија, бидејќи таа едноставно се сврте кон Кина. Русија практично порача: „Добро, ако Западот нè отсече, ќе се насочиме кон Истокот“. И во голема мера го направи токму тоа.
Но, за Европа, која се наоѓа на крајниот западен дел од Евроазија, прекинувањето на врските со источниот сосед значи отсекување од огромен регион, од главните пазари, од изворите на енергија и од природните ресурси. Затоа европската економија е во криза, и тоа во голема мера поради сопствените политички одлуки на Европа.
3. Кои се најважните особини на добрите лидери во малите и сиромашните држави?
Иван Иванов: Следното прашање доаѓа од Леонид: „Работите со лидери од десетици земји. Која е една особина што постојано ги ограничува лидерите на малите и сиромашни држави, а тие самите не успеваат да ја препознаат?“
Џефри Сакс: Постојат многу мали и сиромашни држави кои имаат одлични лидери. Затоа, не постои никаква корелација меѓу квалитетот на лидерството и големината или моќта на една држава.
Доналд Трамп е претседател на сè уште најмоќната земја во светот, иако станува збор за држава чија внатрешна кохезија и меѓународно значење многу брзо опаѓаат.
Од друга страна, имаме лидери на мали и релативно сиромашни земји кои се навистина извонредни. Еден од моите омилени примери е премиерката на Барбадос, Мија Мотли. Тоа е мала земја со помалку од 300.000 жители, но таа е прекрасен лидер.
Дојде на власт и ја задржа својата позиција промовирајќи го образованието како највисок приоритет. Тоа беше клучно за нејзиниот политички успех. Во еден момент, Меѓународниот монетарен фонд бараше кратење на буџетските расходи, вклучително и воведување школарини за високото образование. Но, таа одби. Порача дека користењето на даночните приходи за покривање на трошоците за високото образование е суштинско за иднината на Барбадос. И беше во право. Таа веќе многу години успешно ја извршува функцијата премиер.
Значи, може да бидете лидер на мала и релативно сиромашна земја и да бидете извонредни. Исто така, можете да бидете лидер на голема држава и да бидете целосен неуспех.
Кои се тогаш особините на доброто лидерство?
Првата особина е грижата за иднината на светот, бидејќи таа е неразделно поврзана со иднината на вашата држава. Ниту една држава нема иднина во свет кој е во криза. Затоа, мора да бидете доволно мудри за да не велите само „Америка на прво место“, туку „Америка како дел од успешен свет“. Без успешен свет нема ниту национален успех. Тоа е првата и многу важна особина.
Втората е почитувањето на принципот на неделива безбедност. Тоа значи дека не треба да се обидуваме да ја зголемиме сопствената моќ на сметка на друга држава, особено на нашите соседи, но и на другите големи сили. Нема да бидеме безбедни доколку друга голема сила се чувствува загрозена. Светот е премногу меѓусебно поврзан за таква политика.
Третата особина е способноста да се препознаат долгорочните предизвици, како што се климатските и еколошките проблеми или големите технолошки промени предизвикани од револуцијата на вештачката интелигенција. Кога ќе ги препознаете овие предизвици, мора да создадете долгорочни стратегии и соодветни буџетски планови.
За повеќето влади тоа е многу тешко, бидејќи нивниот мандат е краток, а буџетските кризи често ги надминуваат сите долгорочни планови. Но, долгорочното размислување е од суштинско значење.
Четвртата особина е спроведувањето долгорочна стратегија за трансформација на државата. На пример, премин кон зелена енергија и одговорно воведување на вештачката интелигенција во економскиот живот. За тоа е потребен јавен сектор кој ќе биде насочен кон големи инвестиции во трансформативни области и технологии.
Постои уште една многу важна особина: соработката со соседните држави. Најголемите проблеми настануваат кога соседите стануваат непријатели, најчесто поради територијални спорови, граници или други политички прашања. На пример, кога вашата земја има несогласувања со Грција околу името, идентитетот и други прашања.
Соседите мора да соработуваат бидејќи делат транспортни коридори, енергетски мрежи, дигитална инфраструктура и екосистеми. Тоа е од суштинско значење.
Затоа секогаш велам: погледнете кон север, југ, исток и запад. Вашите соседи се ваши партнери, а не ваши непријатели.
Во традиционалното сфаќање на државништвото, соседот често се смета за непријател, бидејќи државите се натпреваруваат околу границите и териториите. Но, јас сметам дека е неопходен поинаков начин на размислување – регионализмот.
Ова се особините на лидерството кои ги сметам за најважни: мир, глобална благосостојба, разбирање на сопствената држава како дел од светот и регионот и способност за предвидување на идните промени. Сметам дека претседателот Иванов ги отелотворува овие вредности. Токму тоа го учи и вашето училиште, поради што сум особено среќен што сум денес со вас.
Сето ова значи дека политиката не треба да се сфаќа како борба за моќ. Не треба да биде прашање на тоа колку можете да украдете. Политиката треба да биде во служба на општото добро.
Како што сме разговарале и претходно, јас се сметам себеси за аристотеловец, бидејќи верувам дека Аристотел е најголемиот филозоф во западната историја. Неговото дело „Политика“, со кое практично се поставени темелите на политичката наука, ја содржи идејата дека сите нешта тежнеат кон доброто, а политиката треба да тежнее кон општото добро на полисот, односно заедницата.
Тоа е суштината на политиката. Нејзината цел е остварување на општото добро. Доколку успееме да се водиме според таа идеја, верувам дека светот ќе биде на многу подобро место.
4. Македонија, самоопределувањето и европската интеграција
Иван Иванов: Ви благодарам, професоре. Последното прашање е особено блиско до нас.
„Во Македонија, многу луѓе сметаат дека во XXI век нашето право на самоопределување е поткопано од билатералните спорови. Го променивме името за да го отвориме патот кон Европската Унија и станавме членка на НАТО, но патот кон ЕУ и понатаму останува блокиран. Што би ја советувале една мала држава како нашата во ваква ситуација и што треба да направи нашето политичко раководство?“
Џефри Сакс: Знаете, мојот совет до Европа е да се разбуди и да ја прифати реалноста. Тоа, секако, подразбира интегрирање на вашата земја, на Србија и на останатите земји кандидати во Европската Унија.
Верувам дека и Украина треба да стане членка на Европската Унија, но како неутрална држава. Не сакам Европа да се претвори во милитаристички простор, а уште помалку сакам да се дефинира како регион кој постои во спротивставеност со Русија. Тоа е огромна грешка, можеби и катастрофална.
Европа треба да биде регион на интеграција и соработка, регион кој заеднички ќе ја спроведува зелената трансформација, ќе гради инфраструктура и ќе обезбедува мир и трговска соработка со Русија, Кина, Индија и останатиот свет.
Јас лично би го укинал и НАТО. Не гледам никаква причина зошто НАТО сè уште би постоел. Би го укинал уште во 1991 година, а би го укинал и денес. Тоа беше организација создадена за да спречи инвазија од Советскиот Сојуз, кој повеќе не постои.
И верувам дека Русија нема ни најмала намера ниту интерес да ја нападне Европа. Русија ја сака сопствената безбедност. Тоа е сè. И токму за тоа станува збор кога зборуваме за принципот на неделива безбедност.
Се разбира, сакам вашата земја да стане членка на Европската Унија. Јас верувам во Европската Унија, но не во начинот на кој таа функционира во моментов.
Верувам во една реформирана визија за Европската Унија – како светилник на мирот, соработката, зелената економија и високиот квалитет на живот. Тоа е вистинската европска улога. Европа е особено добра во тоа.
Квалитетот на живот во Европа е многу висок и треба да остане таков. Не преку војни и милитаризација, туку преку промовирање на добриот живот, во аристотеловска смисла на зборот.
Завршни зборови
Иван Иванов: Прекрасно, професоре. Ви благодарам многу. Ова е навистина одлична порака со која можеме да го завршиме разговорот. Како што рековте, она што Аристотел го сметал за морал и етика на поединецот треба да биде основата на политиката на целата заедница.
Да се надеваме дека во иднина ќе имаме повеќе морални и похрабри лидери кои ќе го водат светот напред. Професоре, ви благодариме за вашето време, за искреноста и за учеството во нашата програма.
Џефри Сакс: Ви благодарам многу. Благодарност до сите вас за прекрасната програма. Ви честитам. Вие сте млади лидери кои треба да работат за општото добро. Ви благодарам што ме поканивте денес.
Иван Иванов: Ви благодариме, професоре. Убав ден. Ви благодарам! Ви благодарам на сите што бевте со нас денес. Се надевам дека уживавте во разговорот. Знам дека имаше уште многу прашања и дека разговорот во чет-прозорецот беше исклучително активен, но времето е ограничено.
Да се надеваме дека следната година ќе имаме можност да го угостиме професорот Сакс лично во Македонија. Како што знаете, нашата програма продолжува вечерва со последната онлајн-сесија. Со нетрпение очекуваме повторно да се видиме со сите вас во Охрид.
МИА
