Македонски
Европската статистика што неодамна ја сподели Евростат е важна затоа што ја покажува насоката во која се движи употребата на тутун и сродни производи на стариот континент. Но, самата бројка не кажува зошто една земја има подобар, а друга послаб резултат. За тоа е потребен контекст: какви политики се применуваат, како реагираат потрошувачите, каква е состојбата на легалниот пазар и дали дел од потрошувачката се преселува во нелегалните канали.
Во таа смисла, најавите за нови акцизи и повисоки цени во Европската Унија не треба да се читаат само како вест за можен „удар“ врз пушачите. Тие треба да се читаат како дел од поширока регулаторна дебата: дали поскапувањето само по себе навистина ја намалува употребата или мора да биде придружено со мерки за превенција, контрола на продажбата, спречување нелегална трговија и јасно разграничување меѓу различните категории производи. Цената може да биде важен инструмент, но не е политика сама по себе. Доколку не е поставена внимателно, таа може да создаде само привид на напредок: помалку легална продажба, но не нужно и помалку употреба.
Кога бројката не ја кажува целата приказна
Франција е пример зошто една мерка не треба да се гледа изолирано од нејзините последици. Високите акцизи и континуираното зголемување на цените на тутунските производи во Франција се користат како инструмент за намалување на потрошувачката. Но, кога дел од пушачите не ја напуштаат навиката, туку бараат начин да ја задржат по пониска цена, се отвора простор за прекугранично купување и нелегални канали. Затоа падот на легалната продажба или формалното намалување на одреден индикатор не секогаш значи дека проблемот со јавното здравје е решен.
Доколку Франција е предупредување за ефектите од прекумерната зависност од даночната политика, тогаш Белгија е потсетник дека дури и успешните резултати во јавното здравје не ја елиминираат потребата од силна контрола. Според најновите податоци на Евростат, Белгија е меѓу земјите со најниска дневна употреба на тутун и сродни производи во Европската Унија, со 13,6 отсто од населението кое секојдневно користи вакви производи. Тоа ја позиционира земјата меѓу европските примери за успешно намалување на пушењето.
Но, белгиското искуство покажува дека намалувањето на пушењето не значи автоматски и исчезнување на сите ризици. И покрај релативно ниската распространетост на употребата, Белгија е меѓу земјите кои последните години се соочуваат со значителен раст на нелегалната трговија со цигари. Не случајно анализите за европскиот пазар редовно ја вбројуваат Белгија меѓу државите каде нелегалната потрошувачка бележи значаен раст. Дел од причините се поврзани со нејзината улога како важен транспортен и логистички центар во Европа, што ја прави атрактивна рута за криминални мрежи кои тргуваат со нелегални производи.
Најважната лекција од Белгија е дека успехот на една политика не треба да се мери само според стапката на пушење. Подеднакво важно е дали државата успева да го задржи пазарот во легални и контролирани рамки. Рестрикциите можат да дадат резултат, но само ако се придружени со ефикасни инспекции, силни институции, царинска контрола и постојана борба против нелегалните канали. Во спротивно, проблемот не исчезнува, туку едноставно се преместува надвор од видното поле на државата.
Новите производи не треба да се губат од вид во дебатата
Во обидот да се намали бројот на пушачи, европската дебата сè почесто се сведува на нови ограничувања и повисоки давачки за сите никотински производи. Но, притоа се занемарува едно важно прашање: дали сите производи треба да се третираат исто и покрај тоа што не претставуваат ист ризик за корисниците?
Научните сознанија во последната деценија јасно покажаа дека производите без согорување претставуваат различна категорија од цигарите. Иако не се без ризик и не се наменети за непушачи или малолетници, тие можат да бидат подобар избор за возрасните пушачи кои инаку би продолжиле да пушат цигари.
Затоа, покрај заштитата на младите и строгата контрола на пазарот, регулативата треба да ја задржи и можноста возрасните пушачи да имаат пристап до научно потврдени алтернативи. Политиките што не прават разлика меѓу производите ризикуваат да ја пропуштат можноста за побрзо намалување на штетата од пушењето.
На крајот, успехот на политиките за јавното здравје нема да се мери само по бројот на воведени ограничувања, туку и по тоа колку ефективно ќе им помогнат на пушачите да се оддалечат од најштетната форма на консумација на никотин – пушењето цигари.
Токму тука се спојуваат поуките од европските искуства. Франција покажува дека зголемувањето на цените може да има ограничен ефект доколку истовремено се отвори простор за нелегална трговија. Белгија, пак, потврдува дека дури и земјите со пониска стапка на пушење мора континуирано да инвестираат во контрола и спроведување на регулативата. Онаму каде што има напредок, тој најчесто е резултат на комбинација од мерки, а не на едно единствено решение.
Затоа јавната дебата не смее да се сведе само на прашањето дали и колку ќе поскапат одредени производи. Поважно е дали мерките навистина ќе доведат до помала употреба на цигари, намалување на штетата, посилна контрола на пазарот и ограничување на нелегалната трговија.
На крајот, вистинскиот тест за секоја јавна политика не е колку силно ќе одекне во насловите, туку дали ќе испорача реални резултати: помалку пушење, помала штета и посилен, регулиран и контролиран пазар.
